Półtora etatu: praca zawodowa i opieka nad bliskim. Co mówią badania

Rano zebranie, w przerwie telefon do przychodni, po pracy zakupy dla mamy, wieczorem leki rozłożone na tydzień. Tak wygląda dzień wielu osób, które pracują i jednocześnie opiekują się bliskim. W statystykach zatrudnienia ich nie widać. W firmie często też nie — bo nikt o tym nie mówi.

Zebrałem, co wiemy z badań o tej grupie: najpierw z Polski, potem o opiekunach osób z demencją, wreszcie o tym, co faktycznie pomaga.

Polska: raport „Wyczerpani”

Wiosną 2026 roku Fundacja Penumbra Polska opublikowała raport „Wyczerpani”, a w nim część badawczą „Kanapka w biznesie”, poświęconą osobom aktywnym zawodowo, które opiekują się bliskim. Najważniejsze wyniki:

• 52% badanych poświęca opiece ponad 20 godzin tygodniowo — tyle, co pół etatu, dokładane do pracy zawodowej.
• 92% wskazuje stres i zmęczenie psychiczne jako największe wyzwanie w pracy; trzy na cztery osoby oceniają swój stres jako wysoki lub bardzo wysoki.
• Tylko 19% uważa, że pracodawca rozumie ich sytuację. Swobodnie o opiece z przełożonym rozmawia mniej więcej co dziesiąta osoba.
• Opieka kosztuje badanych średnio około 4300 zł miesięcznie.

Jeden wynik jest szczególnie ważny dla firm: wśród osób, które czują pełne wsparcie przełożonego, wyraźnie więcej dobrze ocenia swój stan psychiczny. To znaczy, że pracodawca nie jest tu bezradny.

Jak czytać te liczby. Badanie objęło 284 osoby, było prowadzone online (XII 2025 – II 2026), a uczestnicy zgłaszali się sami. To rzetelny obraz tej grupy, ale nie reprezentatywne dane o wszystkich pracujących opiekunach w Polsce. Większość badanych opiekuje się bliskim po udarze lub z inną chorobą neurologiczną — raport nie dotyczy wprost demencji.

Gdy bliski ma demencję

O pracujących opiekunach osób żyjących z demencją więcej wiemy z badań zagranicznych.

Skala. Według raportu Alzheimer’s Association za 2025 rok 60% opiekunów osób z chorobą Alzheimera lub inną postacią demencji w USA pracowało zawodowo w ostatnim roku. 57% z nich musiało spóźniać się do pracy, wychodzić wcześniej lub brać wolne, a 16% wzięło urlop bezpłatny lub dłuższą przerwę. To dane amerykańskie, ale mechanizm jest ten sam wszędzie: otępienie postępuje, a opieki z miesiąca na miesiąc przybywa.

Problem nie zawsze widać jako nieobecność. W japońskim badaniu 379 pracujących opiekunów osób z demencją większe obciążenie opieką wiązało się z gorszym funkcjonowaniem w pracy — ale nie z większą liczbą dni nieobecności. Ludzie przychodzą do pracy, tylko pracują gorzej, bo myślami są przy chorym (tzw. prezenteizm). Co ważne: przy dobrym wsparciu współpracowników ten związek był wyraźnie słabszy (Fujihara i in., 2019).

Zachowanie chorego przenosi się do biura. Inne badanie z Japonii wykazało, że im więcej zachowań trudnych dla otoczenia u osoby z demencją (np. pobudzenie, nocne wstawanie, podejrzliwość), tym silniej opieka wchodzi w życie zawodowe opiekuna — częściowo przez większe obciążenie (Sakka i in., 2019). To niewielkie badanie przekrojowe (70 osób), więc pokazuje związek, a nie przyczynę. Ale kierunek jest czytelny: zrozumienie, skąd biorą się takie zachowania, to nie tylko sprawa domu — to także sprawa pracy.

Kobiety płacą więcej. W analizie ponad 3300 opiekunów osób z chorobą Alzheimera z siedmiu krajów kobiety ponosiły wyższe koszty opieki (w tym utracony czas pracy) i odczuwały większe obciążenie niż mężczyźni (Jain i in., 2026).

Rzucenie pracy nie jest prostym rozwiązaniem. W rocznym badaniu amerykańskim opiekunowie, którzy w ogóle nie pracowali, zgłaszali początkowo mniejsze przeciążenie rolą, ale z czasem narastało ono u nich szybciej niż u osób stale pracujących (Liu i in., 2019). Praca bywa dla opiekuna nie tylko obowiązkiem, ale też jedynym miejscem poza opieką. Do tego dochodzi koszt finansowy i emerytalny odejścia z rynku pracy.

Co realnie pomaga

Rozmowa z przełożonym — jeśli jest bezpieczna. W Holandii sprawdzono prosty pomysł: pracujący opiekun siada z kimś z zewnątrz (np. specjalistą medycyny pracy) i razem szukają rozwiązań, a gdy się da — także z przełożonym. Uczestnicy oceniali to dobrze. Ale nie każdy chciał wciągać szefa: część wolała zachować opiekę dla siebie. Najwięcej zależało od tego, czy z przełożonym dobrze się rozmawia i czy w firmie o opiece w ogóle wypada mówić (Vos i in., 2025). Wniosek dla pracodawcy: najpierw atmosfera, potem procedury.

Wiedza i umiejętności opiekuna. Przeglądy badań pokazują, że programy psychoedukacyjne, w których opiekun ćwiczy konkretne umiejętności, zmniejszają poczucie obciążenia (Kishita i in., 2018). To podejście, z którego korzystamy w PRAXIS-CARE: zamiast „trudnego zachowania” — pytanie, co je wywołuje i co można zmienić. Mniej nocnych kryzysów w domu to więcej sił następnego dnia w pracy.

Elastyczność, nie tylko dni wolne. Opieka nad osobą z demencją rzadko wymaga tygodnia urlopu. Częściej — wyjścia na dwie godziny do lekarza, telefonu w ciągu dnia, zmiany godzin pracy.

Trzy rzeczy, które pracodawca może zrobić od jutra

1. Powiedzieć głośno, że opieka nad bliskim to temat, o którym można rozmawiać — na zebraniu, w komunikacie, przez przełożonych. Bez tego żadne narzędzie nie zadziała.
2. Dać elastyczność tam, gdzie da się ją dać — godziny, praca zdalna w pojedyncze dni, możliwość odebrania telefonu z przychodni.
3. Dać wiedzę. Opiekun, który rozumie, co dzieje się z jego bliskim, mniej czasu traci na gaszenie pożarów.

Najbliższe spotkanie

Webinar „Opiekun też ma zdrowie” — 7 października, godz. 11:00. Bezpłatny, online. Zapisy: biuro@praxis-care.pl.

---

Źródła

• Fundacja Penumbra Polska, raport „Wyczerpani”, część badawcza „Kanapka w biznesie” (2026). Badanie online, n=284, samoselekcja.
• Alzheimer’s Association. 2025 Alzheimer’s Disease Facts and Figures — Executive Summary. alz.org
• Fujihara S. i in. (2019). Caregiver Burden and Work Productivity Among Japanese Working Family Caregivers of People with Dementia. Int J Behav Med, 26(2), 125–135. doi:10.1007/s12529-018-9753-9
• Sakka M. i in. (2019). Associations among BPSD, care burden, and family-to-work conflict of employed family caregivers. Geriatr Gerontol Int, 19(1), 51–55. doi:10.1111/ggi.13556
• Jain S.S. i in. (2026). Gender differences in informal caregiving costs and burden in Alzheimer disease. BMC Public Health, 26. doi:10.1186/s12889-026-27524-9
• Liu Y. i in. (2019). Financial Strain, Employment, and Role Captivity and Overload Over Time Among Dementia Family Caregivers. The Gerontologist, 59(5), e512–e520. doi:10.1093/geront/gnz099
• Vos E.E. i in. (2025). Implementing a workplace participatory approach to support working caregivers. BMC Public Health, 25, 105. doi:10.1186/s12889-024-21100-9
• Kishita N. i in. (2018). Which interventions work for dementia family carers? Int Psychogeriatr, 30(11), 1679–1696. doi:10.1017/S1041610218000947